تولد پالانتیر در سایه بحران
داستان پالانتیر از سال 2003 آغاز شد؛ زمانی که پیتر تیل، از بنیان‌گذاران پی‌پال، همراه با الکس کارپ و دیگران این شرکت را با هدف استفاده از تحلیل داده برای مقابله با تروریسم پس از حملات یازده سپتامبر تأسیس کردند. ایده اولیه در واشنگتن چندان مورد توجه قرار نگرفت، اما در سال 2005 «این-کیو-تل»، بازوی سرمایه‌گذاری سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، با سرمایه‌گذاری اولیه حدود دو میلیون دلار، زمینه همکاری پالانتیر با نهادهای اطلاعاتی و امنیتی آمریکا را فراهم کرد.
در سال 2008 پالانتیر پلتفرم «گاتهام» را عرضه کرد؛ سیستمی که می‌توانست میان حجم عظیمی از داده‌های پراکنده و ساختارنیافته ارتباط برقرار کند و الگوهای پنهان را بیابد. از سال 2009 این فناوری در افغانستان مورد استفاده ارتش و سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا قرار گرفت. گاتهام اطلاعاتی مانند سیگنال‌های مخابراتی، گزارش‌های میدانی، تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات مربوط به بمب‌های کنار جاده‌ای را کنار هم قرار می‌‌داد و می‌توانست به نیروها نشان دهد کدام مسیرها خطرناک‌تر هستند یا احتمال تله‌گذاری در چه مناطقی بیشتر است. در سال 2011 نیز گزارش‌ها و ادعاهایی درباره نقش فناوری پالانتیر در رهگیری اسامه بن‌لادن منتشر شد.
نفوذ شرکت به اندازه‌ای افزایش یافت که در سال 2012 وارد اختلاف حقوقی با ارتش آمریکا شد. ارتش قصد داشت سیستم اختصاصی خود را توسعه دهد، اما پالانتیر معتقد بود محصول تجاری موجود آن می‌تواند این نیاز را برطرف کند. این اختلاف سرانجام در سال 2016 با رأیی به سود پالانتیر پایان یافت و دادگاه تأکید کرد دولت باید پیش از هزینه‌کرد برای ساخت سیستم‌های جدید، گزینه‌های تجاری موجود را بررسی کند.
از میدان جنگ تا صنایع بزرگ
پالانتیر فعالیت خود را به حوزه امنیت محدود نکرد. این شرکت در سال 2014 پلتفرم «فاندری» را برای بخش خصوصی توسعه داد. فاندری به شرکت‌های بزرگ امکان می‌دهد اطلاعات هزاران دستگاه، حسگر، واحد عملیاتی و منابع مالی را در یک ساختار واحد جمع‌آوری و تحلیل کنند.
یکی از مهم‌ترین نمونه‌های کاربرد فاندری در صنعت نفت و گاز، همکاری پالانتیر با شرکت غول‌پیکر نفتی BP در سال 2017 بود. در این پروژه، پلتفرم فاندری مسئولیت هدایت جریان عملیاتی را بر عهده گرفت. این سیستم با اتصال مستقیم به هزاران حسگر در چاه‌های استخراج، خطوط لوله و داده‌های لحظه‌ای بازار، اطلاعات اقتصادی و فنی را تحلیل می‌کرد. فاندری به جای مشاوره دادن، جنبه «فرمانی» داشت؛ به طوری که مشخص می‌کرد نرخ استخراج در کدام چاه باید کاهش یابد، کدام قطعه در آستانه خرابی است و باید تعویض شود، یا چه زمانی فرآیند پمپاژ برای جلوگیری از خسارات متوقف گردد. با این رویکرد، مدیریت کلان‌ترین میدان‌های نفتی عملاً به الگوریتم‌ها واگذار شد و انسان به مجری تصمیمات ماشین تبدیل گردید.
نظارت، پلیس و مهاجرت
در کنار کاربردهای نظامی و صنعتی، استفاده از فناوری پالانتیر در حوزه نظارت عمومی با انتقادهای جدی درباره حریم خصوصی همراه شد.
از سال 2012 فناوری این شرکت در همکاری با پلیس نیواورلئان برای برنامه‌های موسوم به «پلیس پیش‌بینانه» به کار گرفته شد. سیستم با تحلیل ارتباطات اجتماعی، سوابق و موقعیت جغرافیایی تلاش می‌کرد افراد یا مناطق پرخطر را شناسایی کند.
در سال 2014 پالانتیر قراردادی برای سیستم‌های اطلاعاتی اداره مهاجرت آمریکا (ICE) دریافت کرد. در سال‌های بعد، به‌ویژه پس از 2017، استفاده از این فناوری در عملیات مهاجرتی گسترش یافت. هم‌زمان، سیستم‌های تحلیل داده در پلیس لس‌آنجلس نیز برای هدایت عملیات و گشت‌های خیابانی مورد استفاده قرار گرفتند.
در سال 2019 انتشار اسناد درباره استفاده از فناوری پالانتیر در شناسایی، دستگیری و اخراج مهاجران، انتقاد مدافعان حقوق بشر را افزایش داد. نگرانی اصلی این بود که اتصال اطلاعات خانوادگی، محل کار، آدرس‌ها و دیگر داده‌های شخصی می‌تواند شبکه‌ای بسیار قدرتمند برای ردیابی افراد ایجاد کند. اعتراضات به پلیس پیش‌بینانه و نگرانی درباره تبعیض الگوریتمی و نقض حریم خصوصی در نهایت موجب توقف برخی از این برنامه‌های شهری شد.
خروج از سایه
پالانتیر در 30 سپتامبر 2020 وارد بورس نیویورک شد. شرکتی که سال‌ها بخش بزرگی از فعالیت خود را در همکاری با سازمان‌های اطلاعاتی، نظامی و صنایع بزرگ انجام داده بود، اکنون به یک شرکت عمومی تبدیل شد و فناوری آن بیش از گذشته در معرض توجه جهانی قرار گرفت.
اهمیت پالانتیر فقط در اندازه یا ارزش اقتصادی آن نیست؛ بلکه در مدلی از هوش مصنوعی است که ارائه می‌کند.
هوش مصنوعی مشاور یا فرمانده؟
هوش مصنوعی رایج معمولاً منتظر انسان است. کاربر سؤال می‌کند و سیستم پاسخ، تحلیل یا پیشنهاد ارائه می‌دهد. تصمیم نهایی همچنان بر عهده انسان است.
اما سیستم‌های عملیاتی می‌توانند ساختاری متفاوت داشته باشند. وقتی هوش مصنوعی به داده‌های مالی، دوربین‌ها، حسگرها، موقعیت نیروها، تجهیزات، ارتباطات و سوابق یک سازمان متصل باشد، می‌تواند وضعیت را تحلیل و سناریوهای مختلف را شبیه‌سازی کند و سپس اقدام مشخصی را پیشنهاد یا در برخی ساختارها مستقیماً اجرا کند.
در چنین شرایطی فاصله میان «پیشنهاد» و «دستور» بسیار کم می‌شود. هرچه تصمیمات الگوریتم سریع‌تر و دقیق‌تر به نظر برسند، احتمال اینکه انسان بدون بررسی مستقل از آن‌ها پیروی کند افزایش می‌یابد. در این نقطه، ماشین از یک ابزار ساده به بخشی از ساختار قدرت و تصمیم‌گیری تبدیل می‌شود.
چگونه انسان کنترل را حفظ کند؟
خطر اصلی خود فناوری نیست، بلکه تمرکز داده و قدرت تصمیم‌گیری در اختیار تعداد محدودی از شرکت‌ها و نهادهاست. اگر سازمانی بتواند حجم عظیمی از اطلاعات مردم را جمع‌آوری، به یکدیگر متصل و با الگوریتم‌های پیشرفته تحلیل کند، قدرتی به دست می‌آورد که نیازمند نظارت جدی قانونی و اجتماعی است.
نخست باید جمع‌آوری اطلاعات شخصی توسط تلفن‌های همراه، سیستم‌های عامل و سرویس‌های دیجیتال شفاف باشد و بدون رضایت آگاهانه کاربران انجام نشود. دوم، همان‌گونه که قوانین ضدانحصار برای جلوگیری از تمرکز قدرت اقتصادی وجود دارد، تمرکز گسترده اطلاعات نیز باید با قوانین ملی و بین‌المللی محدود شود.
استفاده از پلیس پیش‌بینانه و نظارت الگوریتمی نیز باید تحت کنترل جدی قضایی و نهادهای مستقل قرار گیرد؛ زیرا هیچ فردی نباید صرفاً بر اساس پیش‌بینی یک الگوریتم مجرم یا مظنون تلقی شود.
در نهایت، آگاهی عمومی اهمیت اساسی دارد. راحتی دیجیتال نباید به معنای واگذاری بی‌قیدوشرط اطلاعات و قدرت تصمیم‌گیری باشد.
هوش مصنوعی می‌تواند یکی از قدرتمندترین ابزارهایی باشد که بشر ساخته است؛ اما هرچه این ابزار قدرتمندتر شود، ضرورت تعیین مرزهای استفاده از آن نیز بیشتر می‌شود. آینده مطلوب زمانی شکل می‌گیرد که تصمیم نهایی همچنان متعلق به انسان باشد و فناوری در جایگاه اصلی خود باقی بماند: خادم انسان، نه ارباب او.
تهیه و تدوین: سینا ستوده نیا
- صفحه رسمی معرفی پلتفرم‌های پالانتیر: https://www.palantir.com
- بررسی تاریخچه و روند مالی شرکت در دانششنامه بریتانیکا: https://www.britannica.com/money/Palantir-Technologies-Inc
- گزارش‌ها و جنجال‌های مربوط به پروژه‌های نظارتی در ویکی‌پدیا: https://en.wikipedia.org/wiki/Palantir_Technologies
